ARISTIDE PA KREYE FRAKTI A. LI REVELE L.

Chak anivèsè Aristide se yon miwa. Li pa mezire yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou kraze sèk la: mizè ki fè peyi a pa ka gouvène, ak zam ki fini pa gouvène l. Tribin konplè mwen an sou entènèt. Di mwen sa ou kenbe ladan l. Pa Aly Acacia Chak 15 jiyè mennen menm ritèl la tounen. Nou fete anivèsè Jean-Bertrand Aristide, ki te fèt 15 jiyè 1953 nan Arniquet, epi nou rezime eritaj li nan yon mo: polarizan. Figi emblematik tranzisyon demokratik ki te kòmanse apre 1986, li rete, plis pase twa dekad apre li te rive nan prezidans lan, youn nan pèsonaj ki pi enfliyan men tou ki pi kontwovès nan sèn politik ayisyen an. Polarizasyon an pa kòmanse ak Aristide Di ke Aristide polarize Ayiti, se kite kwè Ayiti te ini anvan li. Men sosyete ayisyen an se li menm yon machin fòmidab pou polarize, bati sou yon inegalite total: konsantrasyon tè, eksklizyon lekòl, Leta ke yon ti minorite iben te konfiske, ekonomi rant. Aristide pa envante frakti sa a, li nonmen l, li mobilize l, epi pou yon pati nan popilasyon an, li enkane l. Mouvman Lavalas la, se premye fwa katye popilè yo, òganizasyon de baz yo, peyizan yo, antre an mas nan arene elektoral la. Evidamman sa fè moun ki te abitye gouvène san yo pè. Polarizasyon yo atribiye l la se dabò revelasyon brital yon polarizasyon sosyal ke diktati a te kenbe. Se poutèt sa deba jodi a ap vire an won: nou jije yon moun pou yon frakti ki estriktirèl. Travay Robert Fatton yo patikilyèman enteresan paske yo pa egzante Aristide de responsablite, men yo refize tou eksplike kriz ayisyen an sèlman pa moun li. Yo remete fenomèn nan nan istwa long frakti sosyal yo, rivalite klas yo ak feblès kwonik enstitisyon ayisyen yo. Objektif mwen, chè konpatriyòt, se pi byen konprann Aristide kòm pèsonaj istorik, epi konprann poukisa li te konte anpil pou pòv ayisyen yo. Anvan li te yon prezidan, Aristide se yon fenomèn sosyal. Nan ane 1980 yo, pawòl li te rezone nan katye popilè yo tankou kèk vwa piblik te fè anvan. Prèt teyoloji liberasyon an, li denonse privilèj, eksklizyon ak vyolans politik nan yon lang moun ki pa t janm gen aksè nan sèk pouvwa yo konprann. Pou dè milyon ayisyen, Aristide pa sèlman yon kandida: li se premye figi nasyonal ki di yo lavi yo konte politikman. Se petèt la eritaj li ki pi dirab la. Byen anvan deba sou Chimè yo oswa sou fason li te egzèse pouvwa a te domine analiz yo, Aristide te enpoze kesyon sosyal la nan sant politik ayisyen an. Apre li, pa gen okenn aktè politik ki ka gouvène tankou si katye popilè yo, peyizan yo ak ekskli yo pa egziste. Echèk evantyèl li pou transfòme mobilizasyon sa a an enstitisyon dirab pa efase lefèt ke li chanje ajanda politik peyi a. Jije Aristide sèlman sou baz erè entèn li yo (apoloji revanchè Pè Lebrun, metafò enpridan li sou « Wòch nan dlo ») se tou bliye kontèks kote li t ap gouvène. Koudeta 1991 la, ane ekzil yo, sanksyon entènasyonal yo, konfwontasyon ak opozisyon politik la, feblès kwonik Leta a ak presyon ekstèn yo limite anpil marge manèv li. Kontrent sa yo pa efase responsablite li, men yo anpeche redwi bilan li a sèlman nan move desizyon li yo. Sa evite yon lekti kote Aristide ta prezante kòm sèl responsab trajektwa tranzisyon apre Divalye a. Aristide rete yon kontradiksyon ayisyen nan tèt li. Li te kontribye nan mete kesyon pòv yo nan kè lavi politik la. Men li te patisipe tou nan pratik pouvwa dezastre ki gen konsekans k ap kontinye peze sou peyi a. Eritaj li pa rezime ni nan mo « sovè » ni nan mo « polarizan ». Vre kesyon an se pito sa a: kijan yon moun ki te reyisi fè ekskli yo antre nan istwa politik ayisyen an te echwe pou transfòme konkèt popilè sa a an enstitisyon ki kapab siviv pwòp chit li? Se petèt la, nan opinyon mwen, ke vrè bilan Aristide a ye: pa moun ki te kreye frakti ayisyen yo, men moun ki te revele yo, mobilize yo, epi pafwa agrave yo san li pa rive rezoud yo. Kèk chèchè, sitou Alex Dupuy, Robert Fatton Jr., Laënnec Hurbon, ansanm ak plizyè travay sou vyolans politik an Ayiti, konsidere ke antouraj Aristide ak Fanmi Lavalas te favorize oswa enstrimantalize gwoup ame ki soti nan katye popilè yo ki te progresivman genyen yon otonomi pwòp. Gen lòt otè ki ensiste plis sou kontèks destabilizasyon an, koudeta 1991 la, anbago a, febli Leta a, disolisyon lame a ak entèvansyon ekstèn yo pou eksplike aparisyon gwoup sa yo. Bò kote l, Laënnec Hurbon ak plizyè analiz sou vyolans politik an Ayiti souliye ke rekou a gwoup ame ki pa enstitisyonèl se yon tradisyon ki pi ansyen kote Pouvwa politik ak ekonomik la delegye yon pati nan fòs kontrent li bay aktè ki andeyò Leta. Kidonk, Chimè yo pa soti nan yon vid istorik. Kritik ki pi serye yo fè Aristide a petèt pa konsène polarizasyon an. Li konsène nati egzèsis pouvwa a. Malerezman, pa gen okenn siksesè ki fè anpil pi byen. Chimè: yon repons politik ki te defèt Leta a? Gang yo pa fèt sou Aristide, men viraj ane 2000 yo make yon papòt ak monte Chimè yo: gwoup ki soti nan katye popilè yo, ki gen rapò ak baz Lavalas yo, yo te itilize alafwa pou mobilize, entimide ak kontwole teritwa. Kontrèman ak vyolans santralize sou Duvalier, vyolans sa a vin difizye, fragmante ak lokal. Ti kras pa ti kras, estrikti sa yo genyen otonomi yo. Estrateji siviv politik nan yon Leta egzang oswa kòmansman yon privatizasyon vyolans? Petèt tou de. Menm lekti ki pi favorab pou Aristide yo admèt ke gwoup sa yo fini pa chape anba pwotektè yo, sa ki te kòmanse mitasyon « baz » yo an òganizasyon kriminèl otonòm. San nou pa bliye yon frinj delenkan nan patrona a, jodi a anba sanksyon entènasyonal yo. Sou pwen sa a, rechèch la dakò: Chimè yo se ni yon mit ni yon envansyon medya. Pou Fatton, Dupuy oswa Hurbon, yo enkane yon derive para-etatik ki febli Leta a. Pou lòt moun, yo se sitou pwodwi yon kontèks ekstrèm: koudeta, anbago, disolisyon lame a. Deba a rete ouvè. Chak 15 jiyè, an reyalite, sosyete ayisyen an kanpe devan miwa li. Nan fon, anivèsè sa a pa evalye yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou kase yon sèk: mizè ki fè peyi a pa ka gouvène, ak zam ki fini pa gouvène l. Aly Acacia *Pwofesè, pwomotè kiltirèl