Chak anivèsè Aristid se yon miwa. Li pa mezire yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou kase sèk la: mizè ki fè peyi a engovernab, ak zam ki fini pa gouvène li. Tribin konplè mwen an sou entènèt. Di mwen sa ou kenbe ladan l.
Chak anivèsè Aristid se yon miwa. Li pa mezire yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou kase sèk la: mizè ki fè peyi a engovernab, ak zam ki fini pa gouvène li. Tribin konplè mwen an sou entènèt. Di mwen sa ou kenbe ladan l. Pa Aly Acacia. Chak 15 jiyè menm ritil la tounen. Nou fete anivèsè Jean-Bertrand Aristide, ki fèt 15 jiyè 1953 nan Arniquet, epi nou rezime eritaj li nan yon sèl mo: polarizan. Figi senbolik tranzisyon demokratik ki te kòmanse apre 1986, li rete, plis pase twa dekad apre li rive nan prezidans, youn nan pèsonaj ki pi enfliyan men tou ki pi kontwovès nan sèn politik ayisyen an. Polarizasyon pa kòmanse ak Aristid. Di Aristid polarize Ayiti, se fè kwè Ayiti te ini anvan li. Men sosyete ayisyen an li menm se yon machin fòmidab pou polarize, ki bati sou yon inegalite total: konsantrasyon tè, eksklizyon lekòl, Leta yon ti minorite iben konfiske, ekonomi rente. Aristid pa envante frakti sa a, li nonmen l, li mobilize l, epi pou yon pati nan popilasyon an, li enkane l. Mouvman Lavalas, se premye fwa katye popilè yo, òganizasyon baz yo, peyizan yo, antre an mas nan arene elektoral la. Evidamman sa fè moun ki te abitye gouvène san yo pè. Polarizasyon yo atribiye l se dabò revelasyon brital yon polarizasyon sosyal ki te kontwole pa diktati a. Se poutèt sa deba jodi a ap vire won: yo jije yon moun pou yon frakti ki estriktirèl. Travay Robert Fatton yo enteresan anpil paske yo pa inosante Aristid, men yo refize tou eksplike kriz ayisyen an sèlman pa moun li. Yo mete fenomèn nan nan istwa long frakti sosyal yo, rivalite klas yo ak feblès kwonik enstitisyon ayisyen yo. Objektif mwen, chè konpatriyòt, se pi byen konprann Aristid kòm pèsonaj istorik, epi konprann poukisa li te konte anpil pou pòv ayisyen yo. Anvan li te yon prezidan, Aristid se yon fenomèn sosyal. Nan ane 1980 yo, pawòl li te sonnen nan katye popilè yo tankou kèk vwa piblik te fè anvan. Prèt teyoloji liberasyon an, li denonse privilèj, eksklizyon ak vyolans politik nan yon lang moun ki pa janm gen aksè nan sèk pouvwa yo konprann. Pou plizyè milyon Ayisyen, Aristid pa sèlman yon kandida: li se premye figi nasyonal ki di yo lavi yo gen valè politik. Se petèt la eritaj li ki pi dirab. Byen anvan deba sou Chimè yo oswa sou fason li egzèse pouvwa a te dominen analiz yo, Aristid te enpoze kesyon sosyal la nan sant politik ayisyen an. Apre li, pèsonn aktè politik pa ka gouvène kòm si katye popilè yo, peyizan yo ak moun ki ekskli yo pa egziste. Echèk posib li pou transfòme mobilizasyon sa a an enstitisyon dirab pa efase lefèt ke li chanje ajanda politik peyi a. Jije Aristid sèlman apati erè entèn li (apoloji revanchad Pè Lebrun, metafò enpridan li sou « Wòch nan dlo ») se bliye kontèks kote li te gouvène. Koudeta 1991, ane ekzil, sanksyon entènasyonal, konfwontasyon ak opozisyon politik, frajilite kwonik Leta ak presyon ekstèn te limite anpil maj manèv li. Kontrent sa yo pa efase responsablite li, men yo anpeche redwi bilan li a sèl move desizyon li. Sa evite yon lekti kote Aristid prezante kòm sèl responsab trajektwa tranzisyon apre Divalye a. Aristid rete yon kontradiksyon ayisyen pou kont li. Li kontribye pou mete kesyon pòv yo nan kè lavi politik. Men li patisipe tou nan pratik pouvwa dezas ki gen konsekans yo kontinye peze sou peyi a. Eritaj li pa rezime ni nan mo « sovè » ni nan mo « polarizan ». Vre kesyon an pito sa: kijan yon moun ki reyisi fè ekskli yo antre nan istwa politik ayisyen an te echwe pou transfòme konkwèt popilè sa a an enstitisyon ki kapab siviv pwòp chit li? Se petèt la, nan opinyon mwen, vrè bilan Aristid la: se pa moun ki kreye frakti ayisyen yo, men moun ki revele yo, mobilize yo, epi pafwa agrave yo san li pa rive rezoud yo. Gen kèk chèchè, notaman Alex Dupuy, Robert Fatton Jr., Laënnec Hurbon, ansanm ak plizyè travay sou vyolans politik an Ayiti, ki konsidere antouraj Aristid ak Fanmi Lavalas te favorize oswa enstrimante gwoup ame ki soti nan katye popilè yo, ki piti piti jwenn yon otonomi pwòp. Gen lòt otè ki ensiste plis sou kontèks destabilizasyon, koudeta 1991, anbago, febli Leta, disolisyon lame a ak entèvansyon ekstèn pou eksplike aparisyon gwoup sa yo. Nan men l, Laënnec Hurbon ak plizyè analiz sou vyolans politik an Ayiti souliye ke rekou a gwoup ame ki pa enstitisyonèl yo antre nan yon tradisyon pi ansyen kote pouvwa politik ak ekonomik delege yon pati nan fòs represyon li bay aktè ki deyò Leta. Kidonk, Chimè yo pa soti nan yon vid istorik. Kritik ki pi serye adrese Aristid petèt pa konsène polarizasyon. Li konsène nati egzèsis pouvwa a. Malerezman, pèsonn siksesè pa fè anpil pi byen. Chimè: yon repons politik ki defèt Leta? Gang yo pa fèt anba Aristid, men viraj ane 2000 yo make yon sèy ak monte Chimè yo: gwoup ki soti nan katye popilè yo, ki lye ak baz Lavalas yo, yo te itilize yo alafwa pou mobilize, entimide ak kontwole teritwa. Kontrèman ak vyolans santralize anba Divalye, vyolans sa a vin difize, fragmante ak lokal. Piti piti, estrikti sa yo jwenn pwòp otonomi yo. Estrateji siviv politik nan yon Leta egzang oswa kòmansman yon privatizasyon vyolans? Pwobableman tou de. Menm lekti ki pi favorab a Aristid admèt gwoup sa yo fini chape anba pwotektè yo, sa ki kòmanse mitasyon « baz » yo an òganizasyon kriminèl otonòm. San bliye yon frinj delikans nan patwonaj la, jodi a anba sanksyon entènasyonal. Sou pwen sa a, rechèch dakò: Chimè yo pa ni yon mit ni yon envansyon mediatik. Pou Fatton, Dupuy oswa Hurbon, yo enkane yon derive para-eta ki febli Leta. Pou lòt moun, yo se sitou pwodwi yon kontèks ekstrèm: koudeta, anbago, disolisyon lame a. Deba a rete ouvè. Chak 15 jiyè, an reyalite, sosyete ayisyen an kanpe devan miwa li. Nan fon, anivèsè sa a pa evalye yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou kase yon sèk: mizè ki fè peyi a engovernab, ak zam ki fini pa gouvène li. Aly Acacia *Pwofesè, pwomotè kiltirèl
