Chak anivèsè Aristide se yon miwa. Li pa mezire yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou n kase sèk la: mizè ki rann peyi a engouvènable, ak zam ki te fini gouvène l.
Tribin konplè mwen an sou entènèt. Di m kisa w sonje ladan l.
Ekri pa Aly Acacia
Chak 15 jiyè menm ritil la retounen. Nou fete anivèsè Jean-Bertrand Aristide, ki fèt 15 jiyè 1953 nan Arniquet, epi nou rezime eritaj li nan yon mo: polarizan. Figi emblematik tranzisyon demokratik ki te kòmanse apre 1986, li rete, plis pase twa dekad apre li rive nan prezidans, youn nan pèsonaj ki pi enfliyan men tou ki pi kontwovèsye nan sèn politik ayisyen an.
Polarizasyon an pa kòmanse ak Aristide
Di ke Aristide polarize Ayiti, se kite kwè Ayiti te ini anvan li. Men sosyete ayisyen an se li menm yon machin fòmidab pou polarize, bati sou yon inegalite total: konsantrasyon tè, esklizyon lekòl, Leta akapare pa yon ti minorite iben, ekonomi rant.
Aristide pa envante fratire sa a, li nonmen li, li mobilize li, epi pou yon pati nan popilasyon an, li enkane li. Mouvman Lavalas la, se premye fwa katye popilè yo, òganizasyon de baz yo, peyizan yo, antre an mas nan arene elektoral la. Evidamman sa fè moun ki te abitye gouvène san yo pè. Polarizasyon yo atribiye l la se dabò revelasyon brital yon polarizasyon sosyal ke diktati a te kenbe.
Se poutèt sa deba jodi a ap vire won: nou jije yon moun pou yon fratire ki estriktirèl.
Travay Robert Fatton yo enteresan anpil paske yo pa egzante Aristide, men yo refize tou eksplike kriz ayisyen an sèlman akòz li menm. Yo remete fenomèn nan nan istwa long fratire sosyal yo, rivalite klas yo, ak feblès kwonik enstitisyon ayisyen yo.
Objektif mwen, konpatriyòt chè, se pi byen konprann Aristide kòm pèsonaj istorik, epi konprann poukisa li te enpòtan konsa pou pòv ayisyen yo.
Anvan li te yon prezidan, Aristide se yon fenomèn sosyal. Nan ane 1980 yo, pawòl li te resonnen nan katye popilè yo tankou kèk vwa piblik te fè l anvan. Prèt teyoloji liberasyon, li denonse privilej, esklizyon ak vyolans politik nan yon langaj ke moun ki pa t janm gen aksè nan sèk pouvwa yo konprann. Pou plizyè milyon Ayisyen, Aristide pa sèlman yon kandida: li se premye figi nasyonal ki di yo lavi yo konte politikman.
Petèt se la eritaj li ki pi dirab. Byen anvan deba sou Chimè yo oswa sou fason li te egzèse pouvwa a te dominen analiz yo, Aristide te mete kesyon sosyal la nan sant politik ayisyen an. Apre li, okenn aktè politik pa ka gouvène tankou si katye popilè yo, peyizan yo ak ekskli yo pa t egziste. Echèk posib li pou transfòme mobilizasyon sa a an enstitisyon dirab pa efase lefèt li chanje ajanda politik peyi a.
Jije Aristide sèlman sou erè entèn li (apoloji revanchad Pè Lebrun la, metafò enpridan li sou « Wòch nan dlo ») se toubliye kontèks kote li t ap gouvène. Koudeta 1991 la, ane egzil yo, sanksyon entènasyonal yo, konfwontasyon ak opozisyon politik la, frajilite kwonik Leta ak presyon ekstèn yo limite anpil maj manev li. Kontrent sa yo pa efase responsablite li, men yo anpeche redwi bilan li a sèlman nan move desizyon li.
Sa evite yon lekti kote Aristide ta prezante kòm sèl responsab trajektwa tranzisyon apre Divalye a.
Aristide rete yon kontradiksyon ayisyen an li menm. Li te kontribye mete kesyon pòv yo nan kè lavi politik. Men li te patisipe tou nan pratik pouvwa dezas ki gen konsekans kontinye peze sou peyi a.
Eritaj li pa rezime ni nan mo « sovè » ni nan mo « polarizan ». Vrè kesyon an se pito sa a: kijan yon moun ki te rive fè ekskli yo antre nan istwa politik ayisyen an te echwe pou transfòme konkèt popilè sa a an enstitisyon ki kapab siviv pwòp chit li?
Petèt se la, nan opinyon mwen, vrè bilan Aristide ye: se pa nonm ki te kreye fratire ayisyen yo, men moun ki te revele yo, mobilize yo, epi pafwa agrave yo san li pa rive rezoud yo.
Kèk chèchè, tankou Alex Dupuy, Robert Fatton Jr., Laënnec Hurbon, ansanm ak plizyè travay sou vyolans politik an Ayiti, konsidere ke antouraj Aristide ak Fanmi Lavalas te favorize oswa enstrimante gwoup ame ki soti nan katye popilè yo, ki pwogresivman jwenn yon otònomi pwòp. Lòt otè ensiste plis sou kontèks destabilizasyon, koudeta 1991 la, anbago a, febli Leta, disolisyon lame a ak entèvansyon ekstèn yo pou eksplike aparisyon gwoup sa yo.
Bò kote pa li, Laënnec Hurbon ak plizyè analiz sou vyolans politik an Ayiti souliye ke itilizasyon gwoup ame ki pa enstitisyonèl enskri nan yon tradisyon pi ansyen kote Pouvwa politik ak ekonomik la delege yon pati nan fòs kontrent li bay aktè ki deyò Leta. Chimè yo pa parèt kidonk nan yon vid istorik.
Kritik ki pi seriye yo adrese Aristide petèt pa konsène polarizasyon. Li konsène nati egzèsis pouvwa a. Malerezman, okenn siksesè pa fè anpil pi byen.
Chimè: yon repons politik ki defèt Leta?
Gang yo pa fèt anba Aristide, men vire ane 2000 yo make yon sèy ak monte Chimè yo: gwoup ki soti nan katye popilè yo, ki lye ak baz lavalas yo, yo te itilize yo alafwa pou mobilize, entimide, ak kontwole teritwa.
Kontrèman ak vyolans santralize anba Divalye, vyolans sa a vin difi, fragmante, ak lokal. Piti piti, estrikti sa yo jwenn otònomi yo. Estrateji siviv politik nan yon Leta san fòs oswa kòmansman yon privatizasyon vyolans? Petèt tou de.
Menm lekti ki pi favorab pou Aristide yo admèt ke gwoup sa yo te fini chape anba pwotektè yo, kòmanse mitasyon « baz » yo an òganizasyon kriminèl otonòm. San bliye yon gwoup delikans nan patwonaj la, jodi a anba sanksyon entènasyonal.
Sou pwen sa a, rechèch la dakò: Chimè yo se ni yon mit ni yon envansyon medya. Pou Fatton, Dupuy oswa Hurbon, yo enkane yon derive paraleta ki feble Leta. Pou lòt, yo se sitou pwodwi yon kontèks ekstrèm: koudeta, anbago, disolisyon lame a. Deba a rete ouvè.
Chak 15 jiyè, an reyalite, sosyete ayisyen an kanpe devan miwa li. Nan fon, anivèsè sa a pa evalye yon moun ankò. Li mezire enkapasite nou pou n kase yon sèk: mizè ki rann peyi a engouvènable, ak zam ki te fini gouvène l.